zondag 26 juli 2015

Feminisme in een taalspel: over Ulysses en vrouwelijke seksualiteit.

Ulysses is een modernistische roman die geschreven is door James Joyce. Het is een moderne roman met opmerkelijke paralellen met het klassieke verhaal van Odysseus, maar dan gesitueerd in het Dublin van 1904. In zekere zin zou je zelfs kunnen stellen dat de gehele modernistische beweging samengevat wordt in dit boek, bijvoorbeeld in de elementen van het spelen met taal en grammatica en hoe de binnenwereld van personages wordt weergegeven. Wat een roman is werd door dit boek grondig geherdefinieerd. Niet alleen op stilistisch en meta-niveau is de roman interessant. In Ulysses is namelijk ook een sterk feministische ondertoon te herkennen die zeer opmerkelijk is.

Focalisatie
Het merendeel van de roman Ulysses kijken we mee met Leopold Bloom, terwijl hij zijn dagelijkse bezigheden verricht op 16 juni, 1904. James Joyce maakt in zijn roman op meesterlijke en ongekende wijze gebruik van stream of consciousness monologen, waardoor we een groot inzicht krijgen in de belevingswerelden van verscheidene personages, onder wie Leopold Bloom, Molly Bloom en Gerty MacDowell. Het interessante is dat deze personages van elkaar verschillen in hun beleving van seksualiteit. Met andere woorden: de seksuele boodschap in Ulysses is niet eenduidig. Er wordt niet slechts één boodschap afgegeven, maar meerdere die elkaar ook nog eens tegenspreken.
Tegelijkertijd zou je ook kunnen stellen dat de genoemde drie personages in Ulysses elkaars seksuele boodschap juist versterken. Natuurlijk objectiveert Leopold Bloom de vrouwen die hij tegenkomt, maar een vrouw als Gerty MacDowell lijkt dat eigenlijk ook alleen maar te willen:

“De ogen die op haar waren gevestigd deden haar polsen tintelen. Heel even keek ze naar hem, haar blik kruisde die van hem en ineens doorstraalde een licht haar. Zijn gezicht gloeide van hartstocht, een grafstille hartstocht die haar tot de zijne maakte. Eindelijk waren ze alleen achtergebleven zonder dat die anderen stonden te gluren en opmerkingen maakten en ze wist dat hij tot de dood toe getrouw zou zijn, een degelijk man, een van top tot teen onwrikbaar fatsoenlijk man.”

Ze geniet van de aandacht die haar verschijning bij hem oproept en dat geeft haar ook macht over Leopold. Hij wil haar en het is aan haar om hem te geven wat hij wil of niet. Ditzelfde zien we ook terug bij Molly Bloom.

De Molly-monoloog
Het opmerkelijkste rondom Molly Bloom is misschien wel dat we haar de gehele roman amper zien en dan ook alleen door de ogen van haar man, Leopold. Wat weten we nu eigenlijk van haar? Ze gaat binnenkort waarschijnlijk weer op tournee en haar man verdenkt haar ervan dat ze niet helemaal trouw is. Verder is zij als figuur geheel in nevelen gehuld. Het laatste deel van de roman is echter geheel aan haar gewijd.
In het laatste deel van Ulysses leren we Molly Bloom kennen door middel van een doorlopend stuk stream of consciousness. Het zijn Mollys gedachten die we volgen en dat maakt dit deel van het boek juist zo interessant. De gedachten van een vrouw krijgen hier ruim baan, waar daarvoor, op de passage met Gerty MacDowell na, altijd de mannelijke belevingswereld centraal heeft gestaan. Het gaat daarnaast niet om ‘zomaar wat gedachten.’ Molly heeft een erg sterke beleving van seksualiteit en daar wordt in Ullyses uitgebreid baan aan gegeven. Ze denkt na over allerlei seksuele handelingen, waaronder het plegen van overspel. Een dergelijke openheid is zelfs vandaag de dag nog opmerkelijk voor een vrouw, in een samenleving waar mannen nog net niet gelauwerd worden als ze het bed delen met meerdere vrouwen, en vrouwen als slet bestempeld worden wanneer ze hetzelfde doen.

Vooruitgang
Ulysses kan op allerlei manieren gelezen worden. Toch zou ik willen stellen dat het laatste deel van de roman aantoont dat hier wel degelijk sprake is van een feministische inslag. Het feit dat zo ruim baan wordt gegeven aan de seksuele beleving van een vrouw is uitzonderlijk, zelfs nu nog. Je zou dan ook kunnen stellen dat het laatste deel van het verhaal het voorgaande, waarin telkens met een objectiverende mannelijke blik naar vrouwen is gekeken, van repliek dient. Niet alleen mannen hebben gedachten over seks en seksualiteit, is de boodschap. 
In principe zouden we ons moeten schamen dat een roman van bijna honderd jaar oud ook vandaag de dag nog revolutionaire elementen bevat op het gebied van denken en spreken over vrouwelijke seksualiteit. We gaan vooruit, maar daarmee is eigenlijk ook alles gezegd.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen